edebiyatname

Paylaşmak Yücelmektir..

 

 

SES BİLGİSİ

 

 

Dil Nedir?

     Dil, insanlar arasında anlaşmayı sağlayan tabii bir vasıta; kendi kanunları içerisinde yaşayan ve gelişen canlı bir varlık; milleti birleştiren, koruyan ve onun ortak malı olan sosyal bir müessese; yıllar boyunca gelişerek meydana gelmiş bir sosyal kurum; seslerden örülmüş bir ağ; temeli bilinmeyen zamanlarda atılmış bir gizli antlaşmalar sistemidir.

     Ses gruplarının insanlar arasında belirli bir değer kazanarak bir kavramı karşılaması dilin oluşmasında esas sayılır. Zamanla dilin çeşitli kullanışları ortak değerlere bağlanarak dilin kurallarını meydana getirir. Bunlar uzun yıllar gelişerek ve belirli kurallarla korunarak kuşaktan kuşağa aktarılırlar.

 

Ses Nedir?

     Ses telleri gibi titreşen bir nesnenin başlattığı titreşimler dizisinin hava, su ve katı maddeler aracılığıyla yaydığı enerji türüne ses denir. Ses genel anlamda kulağın duyabildiği bütün titreşimlerdir.

 

Dil Sesi Nedir?

     Ciğerlerden gelen havanın kişinin kendi iradesiyle ses yolunda konuşma organları tarafından çeşitli işlemlerden geçirilerek meydana getirdiği titreşimlere dil sesi denir. Dil sesi, dilin sözcükleri oluşturan en küçük birimidir.   

 ÖRNEK:a, e, b, h...

 

Hece Nedir?

     Sözcüğü oluşturan ve bir soluk hamlesi içinde çıkan bir veya birden fazla ses topluluğuna hece adı verilir:

 ÖRNEK: kır, ça-tı, top-ra-ğın... 

 

Türkçede heceler altı çeşittir:

 

1)  Bir sesliden oluşan heceler : 

     ÖRNEK:  o-yun, e-şek, u-zun...

 

2)  Bir sesli + Bir sessizden oluşan heceler :

     ÖRNEK:  al-çak, üz-gün, as-kı…

 

3)  Sessiz+sesli :

     ÖRNEK:  ba-tı, sa-lı, çı-ra, li-ra…

 

4)  Sessiz+sesli+sessiz  :

     ÖRNEK:  bal-çık, kat-mer, ben-zer…

 

5)  Sesli+sessiz+sessiz :

     ÖRNEK:  alt, üst, ilk…

 

6)  Sessiz+sesli+sessiz+sessiz :

    ÖRNEK:  yurt, Türk, dört…

 

NOT : “O” , hem harf, hem hece, hem de kelime olarak kullanılabilir.

 

ÖRNEK:  *  O gelecekmiş. (sözcük)                 

                 *  o-yun (hece)

 

Harf Nedir?

   Dildeki her ses, o ülkenin içerisinde bulunduğu dil ailesinden ve diğer bazı şartlardan etkilenerek belirli sembollerle gösterilir. Dildeki her bir sesi gösteren ve alfabeyi oluşturan bu işaretler sistemine harf denir. Harf, sesin yazıdaki karşılığıdır. Ses kulağa hitap ederken harf göze hitap eder.

 

Alfabe Nedir?

     Bir dildeki seslerin bütününü ifade eden harflerin belirli bir sıraya dizilmiş bütününe alfabe denir.

 

Türk Alfabesinin Özellikleri

 

*  Türk dili sırayla Göktürk, Uygur, Arap, Lâtin ve Kiril alfabeleriyle yazılmıştır. 

*  Türk alfabesi, Lâtin harfleri esas alınarak, 01 Kasım 1928 gün ve 1353 sayılı kanunla tespit ve kabul edilmiştir.

*  Türk alfabesinde 29 harf bulunmaktadır. Bunların 21 tanesi ünsüzleri, 8 tanesi de ünlüleri karşılar.

*  Türk alfabesine Lâtin alfabesindeki “q”, “x” ve “w” harfleri alınmamış; bu alfabeye “ğ”, “i”, “ş” sesleri eklenmiştir.

*  Türk alfabesi, her ses için ayrı bir harf ve her harf için ayrı bir ses ilkesine göre düzenlenmiştir. Buna göre dilimiz, yazıldığı gibi okunan, okunduğu gibi yazılan bir dildir.  

 

TÜRKÇENİN SES ÖZELLİKLERİ

 

     Harfler, gösterdikleri seslerin ağızdan çıkış özelliklerine göre "ünlü" (sesli) ,"ünsüz" (sessiz)  üzere iki grupta incelenir:

1) Ünlüler (Sesliler)

 2) Ünsüzler (Sessizler)

 

 

1) ÜNLÜ HARFLER (SESLİLER)

      Ciğerlerden gelen havanın ses tellerinden geçtikten sonra ses yolunda herhangi bir engele çarpmadan doğrudan doğruya çıkan seslerine ünlü harfler denir. Ünlüler tek başlarına söylenebilen, tek başlarına hece ya da sözcük olabilen seslerdir. Türkçede sekiz ünlü harf vardır: "a, e, ı, i, o, ö, u, ü"

NOT: Türkçede bütün ünlüler aynı değerdedir. Uzun ya da kısa ünlü olmaz. Bu nedenle içinde uzun ünlü bulunan sözcükler Türkçe olamaz.

 ÖRNEK: Kâmil, hilâl, bağbân, cemâl…

 

ÜNLÜ HARFLERİN SINIFLANDIRILMASI

1-  Dilin durumuna göre ünlüler:

 a) Kalın ünlüler: Dil ağızda geriye doğru çekilmiş durumda iken çıkan ünlülere kalın ünlüler adı verilir. Bunlar "a, ı, o, u" ünlüleridir.

 

b) İnce ünlüler: Dil ağızda öne doğru dişlere yakın bir konumda iken çıkan ünlülere ince ünlüler adı verilir. Bunlar "e, i, ö, ü" ünlüleridir.

 

2-  Dudakların durumuna göre ünlüler:

 a) Düz ünlüler: Ünlü, ağızdan çıkarken dudaklar düz durum alıyorsa bu ünlülere düz ünlüler adı verilir. Bunlar "a, e, ı, i" ünlüleridir.

 

b) Yuvarlak ünlüler: Ünlü, ağızdan çıkarken yuvarlak bir durum alıyorsa bu ünlülere yuvarlak ünlüler adı verilir. Bunlar "o, ö,u, ü" ünlüleridir.

 

3-  Çenelerin durumuna göre ünlüler:

 a) Geniş ünlüler: Ünlü, ağızdan çıkarken çene açıksa bu ünlülere geniş ünlüler adı verilir. Bunlar "a, e, o, ö" ünlüleridir.

 

b) Dar ünlüler: Ünlü ağızdan çıkarken çene daha az açılıyorsa, yani darsa bu ünlülere dar ünlüler adı verilir. Bunlar "ı, i, u, ü" ünlüleridir.

Ünlülerin Özelliklerini Gösteren Tablo

 

Dudakların durumuna göre

Düz ünlüler

Yuvarlak ünlüler

Çenelerin durumuna göre

Geniş ünlü

Dar ünlü

Geniş ünlü

Dar ünlü

Dilin durumuna göre

Kalın ünlüler

a

ı

o

u

İnce ünlüler

e

i

ö

ü

 

 

Bu sınıflandırmaya göre her ünlünün üç özelliği vardır:

a: düz, geniş, kalın

 

e: düz, geniş, ince

 

ı: düz, dar, kalın

 

i: düz, dar, ince

 

o: yuvarlak, geniş, kalın

 

ö: yuvarlak, geniş, ince

 

u: yuvarlak, dar, kalın

 

ü: yuvarlak, dar, ince

 

ÜNLÜLERİN KULLANIMIYLA İLGİLİ BAZI KURALLAR

 1-  Türkçede bir sözcük içerisinde iki ünlü asla yan yana bulunmaz. İki ünlünün yan yana olduğu kelimeler kesinlikle Türkçe değildir.

 ÖRNEK: Saat, kaide, şiir, kanaat, faal, saadet, şecaat, maarif, aile, mail, miat, daire, Siirt, fiil... 

 

2-  Kökeni Türkçe olan kelimelerde uzun ünlü yoktur. Uzun ünlü, Arapça ve Farsçadan dilimize giren kelimelerde vardır. Ancak Türkçede uzun ünlü bulunmadığı için birçok yabancı kelimedeki uzun ünlüler Türkçede kısa telâffuz edilir.

 ÖRNEK: kâmil, bâtıl, şâir, numûne, imân

 

NOT 1:  Bazen bu kelimelere ünlüyle başlayan bir ek getirildiğinde uzunluk tekrar ortaya çıkar.

 ÖRNEK:  esas => esası,

                   hayat => hayatı,

                   kanun => kanunen
 
NOT 2:  Bazı örneklerde uzunluk ek getirildiğinde de ortaya çıkmaz.

 

ÖRNEK:   beyaz => beyazı

                   can => canım

 

NOT 3:  Uzun ünlüler anlam yönünden birbiriyle karıştırılan durumlar dışında sözcükte gösterilmez.

 

Gösterilmeyenler:    adalet, badem, beraber, şive, şube

 

Gösterilenler:         *  âdet: gelenek  =>  adet: tane

                                 *  yâr: sevgili      => yar: uçurum

                                 *  âlem: dünya   =>  alem: bayrak

                                 *  hâlâ: henüz     =>  hala: babanın kız kardeşi

 

NOT 4:  Eski yazıdan çeviri yapılan bilimsel metinlerde uzun ünlüler özel işaretlerle gösterilebilir. a, u

 

3-  Türkçede İngilizce by, gibi ünlü bulundurmayan kelime (kısaltmalar hariç) yoktur.

 

4-  Türkçe kelimelerde birinci heceden sonraki hecelerde o ve ö ünlüleri bulunmaz. Birinci heceden sonraki hecelerde o ve ö ünlüleri bulunan sözcükler Türkçe değildir.

 

ÖRNEK:    motor, kalori, masör, maraton, koloni… (Bu sözcükler Türkçe değildir.)

 

Yusuf ALTINSOY / Türk Dili ve Edb. Öğrt.                  www.edebiyatname.com

 

 

2) ÜNSÜZLER HARFLER (SESSSİZLER)

 

     Ciğerlerden gelen havanın ses tellerinden geçtikten sonra ses yolunda ses telleri, küçük dil, dil, damak, dişler ve dudaklargibi bir engele çarparak çıkan, takıntıya uğrayan seslerine ünsüz harfler denir. Ünsüzler oluşum noktalarının çokluğu sebebiyle tek başlarına söylenemezler. Bütün dillerde ünsüzlerin sayısı ünlülerden fazladır. Türkçede sessizler yanlarına “e” harfini alarak telaffuz edilirler. Sessizler tek başlarına hece ya da sözcük olamazlar.

 

        Türkçede yirmi bir tane ünsüz harf vardır: "b, c, ç, d, f, g, ğ, h, j, k, l, m, n, p, r, s, ş, t, v, y, z"

 

ÜNSÜZ HARFLERİN SINIFLANDIRILMASI

 

Türkçedeki ünsüzler üç ana baslık altında sınıflandırılabilir:

 

1. Ton bakımından

2. Boğumlanma noktasıbakımından

3. Ses yolundaki temas derecesi bakımından

 

1. Ton bakımından Ünsüzler:

      Ton bakımından ünsüzler tonlu ve tonsuz olmak üzere ikiye ayrılır:

 

a) Tonlu (yumuşak)ünsüzler: Tonlu ünsüzler, tıpkı ünlüler gibi ses tellerini titreştirirler, yani tonlarını ses tellerinden alırlar. Türkçede tonlu ünsüzler şunlardır: “b, d, c, g, j, l, m, n, r, v,z, y

 

b)Tonsuz (sert) ünsüzler: Tonsuz ünsüzler, seslerini çarpma ve sürtünmeden alırlar. Türkçede tonsuz ünsüzler şunlardır: “ç, f, h, k, p, s, ş, t

 

2. Ses Yolunda Boğumlanma noktası bakımından:

 

     Boğumlanma noktası bakımından ünsüzler çeşitli gruplara ayrılırlar. Bu grupların boğumlanma noktaları, gırtlaktan dudaklara kadar uzanan boğaz ve ağız yolunun çeşitli yerlerinde bulunur. Bu noktalarda basta dil olmak üzere, ünsüzlerin oluşumunda görev alan organlar birbirlerine yaklaşır veya değerler. Ünsüzler, önden arkaya doğru, boğumlanma noktalarına göre aşağıdaki gibi sıralanırlar:

 

a)  Dudak ünsüzleri: Bunlar, iki dudağın birbirlerine değmesiyle ve alt dudağın üst ön dişlere değmesiyle oluşan ünsüzlerdir. Türkçede dudak ünsüzleri şunlardır: “p, b, m, v, f

 

b)  Diş ünsüzleri:  Diş ünsüzleri “c, ç, d, j, l, n, r, s, ş, t, z” ünsüzleridir. d, t, n, r, l” ünsüzlerinde, dilin ucu, diş etine değer; “s, z” ünsüzlerinde ise, dilin önü diş etine yaklaşır. Bu ünsüzlerden “d, t, s, z” ünsüzlerinde dil aynı zamanda üst ön dişlere de değer veya yaklaşır; fakat bu ünsüzlerin asıl boğumlanma yerleri diş eti bölgesindedir. “ş, j, c, ç” ünsüzleri dilin ön kısmı, diş eti ardı bölgesinde oluşur.

 

c)  Damak ünsüzleri:  Türkçede damak ünsüzleri “g, ğ, y, k” ünsüzleridir. Bu ünsüzlerden “y” ünsüzünün oluşumu esnasında dilin orta bölümü, ön damağa yaklaşır; “k, g” ünsüzlerinin oluşumu esnasında ise dilin orta bolumu ön damağa temas eder. “k, g” ünsüzleri, ön ünlülerle (i, u, e, o, a) birlikte kullanılır.

 

d)  Gırtlak ünsüzü:  Türkçede gırtlak ünsüzü “h” ünsüzüdür. Bu ünsüz, gırtlakta oluşur. Bu ünsüzün oluşumu esnasında, gırtlak içindeki ses telleri, hafifçe birbirine yanaşır; bu esnada, akciğerlerden gelen hava akımı, ses tellerine sürtünür ve bu sürtünmenin sonucunda “h” ünsüzü oluşur.

 

3. Ses yolundaki temas derecesi bakımından:

Ünsüzler ses yoluyla ağızdan çıkarken sızarak(ses yolu açık) veya patlayarak (ses yolu kapalı) çıkar. Bu sebeple ses yolu bakımından ünsüzler ikiye ayrılırlar:

a)  Kapantılı ses yolunda oluşan (süreksiz) ünsüzler: Türkçede bu gruba giren ünsüzler “ b, c, ç, d, g, k, p, t” ünsüzleridir. Bunların boğumlanmaları sırasında harekete gecen organlar, ses yolunu tamamıyla kapatarak hiçbir geçit bırakmazlar. Hava, bu kapantıyı bir patlama ile açar. Onun için bu ünsüzlere patlayıcı ünsüz denir. Bu patlama tonlu ünsüzlerde az olur. Fakat tonsuzlarda çok açık olarak hissedilir.

 

b)  Acık ses yolunda oluşan (sürekli) ünsüzler:  Türkçede bu gruba giren ünsüzler “f, ğ, h, j, I, m, n, r, s, ş, v, y, z” ünsüzleredir. Bunların boğumlanmaları esnasında, hava yolundaki geçit, daralır veya genişler. Bu sesler, ister dar ses yolunda, ister geniş ses yolunda oluşsun, ses yolu açıkken oluşan ünsüzlerin önünde herhangi kısıtlayıcı bir engel bulunmaz. “f, ğ, h, j, I, m, n, r, s, ş, v, y, zünsüzlerinin oluşumu sırasında ses yolundaki organlar birbirlerine tam temas etmezler. Hava akımının geçişi için az çok bir aralık olur. Bu sesler, hışırtı veya mırıltı (ssss..., şşşşş..., mmmm...) şeklinde sürekli söylenmeye uygun olduğu için sürekli ünsüzler olarak adlandırılır.

 

 

Ünsüzlerin Özelliklerini Gösteren Tablo

TON BAKIMINDAN ÜNSÜZLER

Sert Ünsüzler

Yumuşak Ünsüzler

SES YOLU TEMAS DERECESİNE GÖRE ÜNSÜZLER

Sürekli Ünsüzler

Süreksiz Ünsüzler

Sürekli Ünsüzler

Süreksiz Ünsüzler

SES YOLUNUN BOĞUMLANMA NOKTASI BAKIMINDAN ÜNSÜZLER

Dudak Ünsüzleri

f,

p

m, v

b

Diş

Ünsüzleri

s, ş

ç, t

j, l, n, r, z

c, d,

Damak Ünsüzleri

 

k

ğ, y

g

Gırtlak Ünsüzleri

h

 

 

 

 

 

 

ÜNSÜZLERİN KULLANIMIYLA İLGİLİ BAZI KURALLAR

 1.  Türkçede Arapçada olduğu gibi normalden kalın ya da ince okunan bir ünsüz yoktur.

 ÖRNEK:    rüzgar, kagir, lazım

 

2.  Yansımaların dışında Türkçe sözcüklerin başında “c,ğ,l,m,n,r,z” ünsüzleri bulunmaz.

 

3.  Türkçe sözcüklerde “j,f” ünsüzleri hiç kullanılmaz. Bu ünsüzlerin bulunduğu sözcükler Türkçe değildir.

 ÖRNEK:    fare, jambon, jilet

 

4.  Türkçe sözcükler iki ünsüzle başlamaz. İki ünsüzle başlayan sözcükler Türkçe değildir.

 ÖRNEK:    krem, spor, tren, plak, trafik

 

5.  Bileşik sözcükler ve özel isimler dışında Türkçe sözcüklerde “n-b” sesleri yan yana gelmez.

 ÖRNEK:     İstanbul, Safranbolu, Sonbahar, Ambar, Kumbara, Perşembe

 

6.  Ünsüzler, takıntılı sesler olduğu için tek başlarına söylenemezler, tek başlarına hece ve kelime olamazlar. Dillerdeki ünsüz seslertek başlarına söylenemediği için önüne veya arkasına bir ünlü getirilerek telaffuz edilirler.

 ÖRNEK:     ef, el, es, en; ce, de, fe, ge gibi.

 

7.  Dilimizdeki ünsüz sesler, tek tek söylenirken Türkçenin ses özelliği ve yapısı dikkate alınır ve genellikle “e” sesi getirilerek telaffuz edilir.

 ÖRNEK:     be, ce, çe, de, fe, ga, ge, ha (hehı), je, ka (ke), le, me, ne, pe, re, se, şe, te, ve, ye, ze

 

8.  “n” harfini “en”, “m” harfini “em”, “h” harfini “aş” veya “eyç”, “s” harfini “es”, “r” harfini “ar” şeklinde okumak yanlıştır. Özellikle Türkçe kısaltmaları okurken buna dikkat etmek gerekir. Türkçe olmadığı için “BBC” kısaltması “bi bi si”; “CNN” kısaltması “si en en” şeklinde okunabilir ama Has Bilgi Birikim kısaltmasını (HBB) “eyç bi bi”; Nergis Televizyonu kısaltmasını (NTV) “en ti vi”; Türkiye kısaltmasını (TR) “ti ar”; televizyon kısaltmasını (TV) “ti vi” şeklinde söylemek de yanlıştır.

 

Yusuf ALTINSOY / Türk Dili ve Edb. Öğrt.                  www.edebiyatname.com

 

EDEBİYAT TESTLERİ

Ziyaretçiler

545576
Bugün
Dün
Bu Hafta
Geçen Hafta
Bu Ay
Geçen Ay
Toplam
1259
2632
3891
532976
26814
29358
545576

İP'niz: 23.22.194.120
Server Time: 2014-10-20 22:45:21

Arama


edebiyatname.com © 2013. Her Hakkı Saklıdır.